Stau 714

Stau 714 – jaz 714, wchodzący w skład „Systemu 700” [1] wybudowano w 1935 roku [2] na zachodnim brzegu jeziora Paklicko Wielkie na Kanale Niesulickim łączącym się dalej na zachód z jeziorem Goszcza. Kanał Niesulicki powyżej jazu to nie kanał forteczny w rozumieniu przeszkody wodnej jakie wykonywano sztucznie na terenie FF OWB, tylko niewielki strumień łączący oba wyżej wymienione jeziora. Teren zalewowy rozciągał się szeroko w naturalnym zagłębieniu terenu i mógł sięgać aż 1,5 km w głąb, w rejon zasięgu uzbrojenia obiektów grupy warownej Körner, w której skład wchodziły między innymi obiekty Pz. W. 701 i 702. Od wschodu przesmyk pomiędzy jazem a jeziorem Paklicko Wielkie ryglował duży dwukondygnacyjny schron Pz. W. 706.

Orientacyjna mapa obszaru zalewowego jazu 714, na mapie zaznaczono jaz i część obiektów wchodzących w skład grupy warownej Körner
Orientacyjna mapa obszaru zalewowego jazu 714, na mapie zaznaczono jaz i część obiektów wchodzących w skład grupy warownej Körner

Stau 714 wybudowano w ramach Linii Niesłysz Obra (Nischlitz – Obra) włączonej w 1936 roku do FF OWB i stanowił fragment szerszego założenia wykorzystującego naturalne przeszkody wodne, których na południowym odcinku FF OWB nie brakowało. Konstrukcja jazu składa się z dwóch przyczółków i umieszczonego pomiędzy nimi przelewu, którego zadaniem było piętrzenie wody w sytuacji, kiedy zaistniała taka potrzeba. W północnym przyczółku umiejscowiona była izba obsługi jazu, wejścia chroniły z zewnątrz niewielkie drzwi, wewnątrz znajdowały się jeszcze ciężkie dwuskrzydłowe drzwi typu 13P7. Wewnątrz izby załogi znajdował się mechanizm korbowy napędzający cylinder i klapę zamykające bądź otwierające kanał spustowy. Wnętrze izby zachowane jest w dobrym stanie, zwłaszcza napisy eksploatacyjne, niestety po mechanizmie korbowym nie ma już śladu, zachowały się tylko wały przenoszące napęd na cylinder.

Schematyczny rysunek jazu 712, którego konstrukcja jest taka sama jak omawianego jazu 714 - B. Perzyk, J. Miniewicz, Międzyrzecki Rejon Umocniony, Warszawa 1993
Schematyczny rysunek jazu 712, którego konstrukcja jest taka sama jak omawianego jazu 714 [3] – B. Perzyk, J. Miniewicz, Międzyrzecki Rejon Umocniony, Warszawa 1993
W sytuacji kiedy nie zachodziła potrzeba piętrzenia, kanał spustowy zaznaczony przerywaną linią na powyższym rysunku, położony około 2 metrów poniżej przelewu był otwarty i woda swobodnie przepływała poniżej jazu. Kiedy zaszła potrzeba podniesienia poziomu wody, cylinder za pomocą przekładni zębatej był opuszczany w specjalne gniazdo i tym sposobem zamykał otwór wlotowy kanału spustowego. Drugi łańcuch napędzał prawdopodobnie klapę umieszczoną w kanale spustowym po stronie niskiej wody. Taki wniosek nasuwa się po obejrzeniu izby obsługi przekładni zębatej, gdzie na ścianie po prawej stronie znajduje się napis Klappschütz, natomiast na przeciwnej Zylinderschütz. Trudno jest potwierdzić to przypuszczenie, ze względu na brak dostępu do kanału spustowego po stronie niskiej wody, jak również brak dokumentacji technicznej.

Uproszczony schemat działania jazu: 1 - wlot kanału spustowego po stronie wysokiej wody; 2 - otwór zamykany cylindrem w celu spiętrzenia wody; 3 - cylinder zamykający przepływ; 4 - wylot kanału spustowego po stronie niskiej wody;
Uproszczony schemat działania jazu: 1 – wlot kanału spustowego po stronie wysokiej wody; 2 – otwór zamykany cylindrem w celu spiętrzenia wody; 3 – cylinder zamykający przepływ; 4 – wylot kanału spustowego po stronie niskiej wody;

Poziom piętrzenia na jazie mógł zostać dodatkowo podniesiony poprzez montaż szandorów na przelewie, podwójne gniazda na szandory widoczne są na obu przyczółkach. Dodatkowo istniała możliwość zamontowania kładki, do dziś widoczne są specjalne wgłębienia na górnych krawędziach przyczółków.
Wlot i wylot kanału spustowego zabezpieczany był specjalną półokrągłą kratą, która zamontowana była na przygotowanych do tego prowadnicach. Zadaniem tych kratownic było zabezpieczenie kanału spustowego przed wniknięciem do wnętrza przedmiotów mogących zakłócić pracę cylindra lub klapy.

Krata osłaniająca wylot kanału spustowego na jazie 712, zdjęcie archiwalne z 2012 roku autorstwa Wiesława Zajdla
Krata osłaniająca wylot kanału spustowego na jazie 712, zdjęcie archiwalne z 2012 roku autorstwa Wiesława Zajdla

Od przyczółków poprowadzone były groble mające utrzymać poziom wody podniesiony przez jaz. Rdzeniem grobli jest ścianka szczelna osłonięta od góry żelbetonowym wałem, skarpy osłonięte są ziemią. Od północnej strony poprowadzony jest przekop, którym obecnie płynie strumień.

Źródła:

  1. M. Marciniak, Hydrotechnika w fortyfikacjach Łuku Odry-Warty [w:] Międzyrzecki Rejon Umocniony 80 lat zabytku architektury obronnej, red. G. Urbanek, Pniewo 2013, s.23
  2. G. Urbanek, Rozbudowa hydrotechniki w umocnieniach Odry i Warty [w:] Społeczeństwo i fortyfikacje dawniej i dziś, red. G. Urbanek, Poznań 2016, s. 46
  3. B. Perzyk, J. Miniewicz, Międzyrzecki Rejon Umocniony, Warszawa 1993, s.61

MG-Schartenstand und Pak-Unterstand 745 (517)

Najlepiej zachowanym obiektem typu MG-Schartenstand und Pak-Unterstand jest właśnie tytułowy schron noszący w ramach Linii Niesłysz Obra (Nischlitz-Obra-Linie) oznaczenie 517 , przemianowany na 745 po wcieleniu w strukturę Frontu Ufortyfikowanego Łuku Odry Warty (Festungsfront Oder-Warthe-Bogen), co ciekawe Janusz Miniewicz i Bogusław Perzyk w swojej książce „Międzyrzecki Rejon Umocniony” podają numer 743.

MG-Schartenstand und Pak-Unterstand 745 wybudowany według identycznego projektu jak wspomniany wcześniej MG u. Pak 755, znajduje się tuż obok drogi krajowej numer 137 łączącej Międzyrzecz i Pieski. Usytuowano go na skraju niewielkiej doliny, której dnem płynie Jeziorna, niewielka rzeczka będąca jednym z dopływów Obry. Zadaniem obiektu była obrona przeprawy nad Jeziorną, będącej jedyną w okolicy przeprawą umożliwiającą szybki przemarsz wojsk w kierunku zachodnim. Jak istotna to była przeprawa zauważyli również projektanci FF OWB i na etapie projektowania linii postanowili wzmocnić obronę w tym rejonie poprzez wybudowanie dużego obiektu jakim jest Pz. W. 743 (745 według Miniewicza i Perzyka) około 600 metrów dalej na wschód.

Nieco poniżej obiektu na poboczu drogi nr 137, w kierunku wschodnim można odnaleźć ślady zapory przeciwpancernej przebiegającej w poprzek drogi, obecnie w centralnej części przykryta asfaltem. Zapora stanowiła dodatkową przeszkodę mającą utrudnić marsz na zachód.

MG u. Pak 745 i Pz. W. 743 na mapie, doskonale widoczna struktura pozycji, linie umocnień polowych i przebieg Zębów Smoka - Źródło: Geoportal
MG u. Pak 745 i Pz. W. 743 na mapie, doskonale widoczna struktura pozycji, linie umocnień polowych i przebieg Zębów Smoka – Źródło: Geoportal

MG-Schartenstand und Pak-Unterstand 755 (518)

Schron dla karabinu maszynowego z ukryciem dla armaty przeciwpancernej (MG-Schartenstand und Pak-Unterstand), w skrócie MG u. Pak, zwany również Hindenburgiem, w strukturze Linii Niesłysz Obra (Nischlitz-Obra-Linie) noszący numer 518 zmieniony po włączeniu linii w strukturę Frontu Ufortyfikowanego Łuku Odry Warty (Festungsfront Oder-Warthe-Bogen) na numer 755 to jeden z sześciu obiektów wzniesionych według tego samego standardowego projektu na obszarze FF OWB. Obiekty tego typu rozpoczęto wznosić w 1935 roku i ich podstawowym zadaniem była obrona punktów, w których istniejące drogi przecinały nową powstałą linię obronną. Omawiany Hindenburg 755 ryglował drugorzędną drogę prowadzącą z Kurska do Kęszycy chroniąc jednocześnie położony nieopodal most obrotowy D724 (Drehbrücke 724).

MG-Schartenstand und Pak-Unterstand 755 R. Jurga, A. Kędryna, "Festungsfront Oder-Warthe-Bogen. Katalog", Wydawnictwo Donjon, 2000
MG-Schartenstand und Pak-Unterstand 755 R. Jurga, A. Kędryna, „Festungsfront Oder-Warthe-Bogen. Katalog”, Wydawnictwo Donjon, 2000 [1]
Schrony typu MG-Schartenstand und Pak-Unterstand były lekkimi dwukondygnacyjnymi konstrukcjami. Dolną kondygnację wykonano z cegły klinkierowej łączonej na zaprawę z dodatkiem szkła wodnego, ściany zewnętrzne zbrojono rzadko rozmieszczonymi (co około 1m) prętami zbrojeniowymi. Kondygnacja ta pełniła funkcję socjalno-techniczną, górna kondygnacja wykonana z żelbetu w odporności C (grubość ścian zewnętrznych wynosiła 60 cm) pełniła funkcję bojową.

MG-Schartenstand und Pak-Unterstand, zdjęcie wykonane 27 lipca 1935 roku przedstawia dolną kondygnację obiektu 502 nieopodal Przetocznicy, Międzyrzecki Rejon Umocniony, Perzyk B., Miniewicz J.
MG-Schartenstand und Pak-Unterstand, zdjęcie wykonane 27 lipca 1935 roku przedstawia dolną kondygnację obiektu 502 nieopodal Przetocznicy, Międzyrzecki Rejon Umocniony, Perzyk B., Miniewicz J. [2]
Czytaj dalej MG-Schartenstand und Pak-Unterstand 755 (518)

Oderstellung, Doppel-MG-Schartenstand 708

Doppel-MG-Schartenstand 708 wybudowany na Pozycji Odry (Oderstellung) to schron bojowy dla dwóch km położony na wschód od omawianego wcześniej  Doppel-MG-Schartenstand 711. Jest to również schron dwusektorowy do ognia bocznego, który swoim ogniem, z jednej strony flankował obiekt 711, z drugiej sektor ognia pokrywał południowy brzeg Odry na wschód od mostu w Cigacicach (Tschicherzig). Schemat schronu jest bardzo podobny do tego, jaki omawiałem w przypadku schronu 711. W obiekcie znajdowała się śluza gazoszczelna, śluza pośrednia i dwie izby bojowe chronione przez płyty nieujęte w Panzer Atlasie 1, o wymiarach 2400 mm x 1800 mm x 80 mm. Wejście do obiektu zabezpieczały gazoszczelne drzwi dwudzielne.

Oderstellung, Doppel- MG-Schartenstand 708, rzut obiektu, rysunek Krzysztof Motyl, Pozycja Odry Rejon Cigacic, Międzyrzecz 2007
Oderstellung, Doppel- MG-Schartenstand 708, rzut obiektu, rysunek Krzysztof Motyl, Pozycja Odry Rejon Cigacic, Międzyrzecz 2007
Akwarela autorstwa Roberta Jurgi przedstawiająca wnętrze obiektu Doppel-MG-Schartenstand 708
Akwarela autorstwa Roberta Jurgi przedstawiająca wnętrze obiektu Doppel-MG-Schartenstand 708

Niewiele materiałów można znaleźć w Internecie czy źródłach pisanych na temat schronu Doppel-MG-Schartenstand 708 wybudowanego na Pozycji Odry. Te materiały, które istnieją sugerują 1932 rok jako datę powstania obiektu. Pewne przesłanki jednak, jak grubość płyty i zastosowane drzwi dwudzielne jako wejście główne do schronu, które są rozwiązaniem starszym niż te, które znajdujemy na obiekcie 711, mogą oznaczać, że obiekt wybudowano już w 1930 lub 1931 roku. W tych samych materiałach znajdujemy również informację, że obiekt był maskowany na obiekt gospodarczy, w tym przypadku także pojawiają się wątpliwości. Ten sposób maskowania, spotykany dość często na różnych liniach obronnych wybudowanych w Polsce do 1939 roku, charakteryzuje się zastosowaniem drewnianych listew lub wsporników „wtopionych” w zewnętrzną warstwę ścian schronu. W tym przypadku takich listew nie znajdujemy, wyraźnie widoczne są za to haki do mocowania siatki maskującej.

Oderstellung, Doppel- MG-Schartenstand 708, przybliżone sektory i zasięg ostrzału, zaznaczone są również trzy schrony bierne położone w bezpośrednim sąsiedztwie omawianego schronu
Oderstellung, Doppel- MG-Schartenstand 708, przybliżone sektory i zasięg ostrzału, zaznaczone są również trzy schrony bierne położone w bezpośrednim sąsiedztwie omawianego schronu

Wnętrze izb bojowych jest bardzo podobne do tych z obiektu 711, przy płycie wylany jest żelbetonowy blok w kształcie litery „T”, gdzie pod strzelnicą znajdowała się laweta dla MG08. Sposób mocowania płyty chroniącej MG08 jest analogiczny do wcześniej omawianego schronu, dwie spośród czterech górnych kotew, związane są bezpośrednio z konstrukcją stropodachu za pomocą śrub, kolejne dwie kotwy zatopione są w ścianach obiektu.

Oderstellung, Doppel-MG-Schartenstand 711

Doppel-MG-Schartenstand 711 to jeden z pierwszych schronów wybudowanych na Pozycji Odrzańskiej (Oderstellung). Obiekt powstał najprawdopodobniej w 1932 roku pierwotnie oznaczony sygnaturą T.3 [VII/34] (T – nazwa odcinka, tutaj Tschicherzig, 3 – numer obiektu względem odcinka, VII – numer grupy fortecznej, 34 – numer obiektu względem grupy) charakteryzował się wyjątkowo prostą konstrukcją i niewielką powierzchnią. Na schron składały się cztery pomieszczenia:

  1. Gazoszczelna śluza wejściowa (Gasschleuse), oddzielona od zewnątrz gazoszczelnymi drzwiami starego typu Schwere Flußstahltüren einteilig mit Mannloch, a od wewnątrz gazoszczelnymi drzwiami dwudzielnymi. Wewnątrz śluzy znajdowały się narzędzia saperskie, pojemnik na wodę.
  2. Śluza wewnętrzna, pośrednia (Schleuse), pełniła ona jednocześnie rolę wewnętrznej śluzy gazoszczelnej i korytarza komunikacyjnego prowadzącego do obu izb bojowych.
  3. Dwie niewielkie izby bojowe (MG Raum) o powierzchni niespełna 3,5 m² pełniły jednocześnie rolę izby załogi. Izba bojowa od korytarza oddzielona była również drzwiami dwudzielnymi. W pomieszczeniu pomniejszonym jeszcze żelbetową podstawą w kształcie litery „T” pod MG08, znajdował się piec forteczny (każda izba miała swój), na ścianie obu izb znajdował się także telefon polowy, kabel telefoniczny wprowadzono do obiektu z prawej strony wejścia poprzez charakterystyczną nadlewkę betonową. Zapas amunicji dla MG w ilości 3000 sztuk umieszczono wewnątrz stolika fortecznego (podstawowa jednostka ogniowa, którą można było zwiększyć rozmieszczając w pomieszczeniu dodatkowe skrzynki amunicyjne).
Oderstellung, Doppel-MG-Schartenstand 711, rzut obiektu, rysunek Krzysztof Motyl, Pozycja Odry Rejon Cigacic, Międzyrzecz 2007
Oderstellung, Doppel-MG-Schartenstand 711, rzut obiektu, rysunek Krzysztof Motyl, Pozycja Odry Rejon Cigacic, Międzyrzecz 2007

Czytaj dalej Oderstellung, Doppel-MG-Schartenstand 711